Essay

Spiegelshorts

Film doet beroep op hetzelfde mechanisme van spiegelneuronen.
05.04.2011 Rob Jacobs

Het koud zweet breekt u uit en uw hart slaat een slag over bij elke onheilspellende cello- of vioolaanslag. Vanuit uw veilige zetel beeft u mee met het angstige hoofdpersonage en het bekijken van een pijnlijk tafereel is voldoende om zelf ineen te krimpen. Hoe komt het dat uw lichaam in die mate reageert op een onschuldige lichtbundel, terwijl u zich er perfect bewust van bent dat er geen enkele bedreiging schuilgaat achter het scherm?

Er bestaat veel discussie over het sensatie-provocerend effect van cinema. Reageren we emotioneel op film omdat we dit binnen onze cultuur zo aangeleerd hebben? Of zijn het aangeboren mechanismes die er voor zorgen dat onze ademhaling stokt tijdens de spannende achtervolgingsscène?

In de cognitieve neuropsychologie probeert men dit fenomeen te verklaren vanuit de simulatie-theorie. Deze theorie veronderstelt dat het waarnemen van iemand die een bepaalde actie uitvoert of ondergaat, gepaard gaat met de activering van dezelfde neurale en cognitieve bronnen als bij het zelf uitvoeren of ondergaan van deze actie. Zo heeft onderzoek aangetoond dat dezelfde regio’s van de hersenen geactiveerd worden bij het ervaren van pijn, als bij het waarnemen van een ander persoon die pijn lijdt. Dit verklaart hoe het bijwonen van een filmvoorstelling lichamelijke reacties bij de kijker kan uitlokken. Een duidelijk voorbeeld hiervan vinden we in Michael Roskams ‘Rundskop’. Wanneer het hoofdpersonage op gruwelijke wijze gecastreerd wordt, zullen weinig (mannelijke) kijkers deze scène bekijken zonder enige lichamelijke sensatie te ervaren. 

Wanneer iemand huilt in onze directe omgeving worden we zelf emotioneel, wanneer iemand in een citroen bijt trekt ons gezicht samen alsof we zelf het zure sap proeven. Film doet beroep op ditzelfde mechanisme van spiegelneuronen.

Aanhangers van deze theorie opperen dat sensationele filmbeleving teruggrijpt naar een onderliggend aangeboren mechanisme. In het dagelijkse leven komen we vaak in aanraking met perceptuele equivalenten van de sensatie-provocerende beelden. Wanneer iemand huilt in onze directe omgeving worden we zelf emotioneel, wanneer iemand in een citroen bijt trekt ons gezicht samen alsof we zelf het zure sap proeven. Film doet beroep op ditzelfde mechanisme van spiegelneuronen.

Hiertegenover kan echter gesteld worden dat het niet enkel pure visuele content is die de kijker beweegt. Neurowetenschappers toonden reeds aan hoe verschillende soorten gemonteerde beelden in andere mate 'controle' zouden hebben op de beleving van de kijker. Door de hersenactiviteit te meten tijdens het kijken kon vastgesteld worden dat de mate van overlap in de activering van bepaalde hersendelen bij verschillende proefpersonen erg variabel is. De hoeveelheid 'controle' vertaalt zich in minder diversiteit in opgetreden hersenactiviteit. Zo zal het bekijken van 'The Good, The Bad and The Ugly' consequenter dezelfde hersencentra bij kijkers activeren dan bijvoorbeeld het observeren van een achterstevoren gemonteerde versie van dezelfde film. Deze bevindingen suggereren dat ook narratie en montage, en niet enkel de visuele inhoud, de hersenactiviteit en daarmee ook onze beleving sturen. Dergelijke audiovisuele input vinden we niet terug buiten de wereld van de cinema. Een leerproces lijkt vereist vooraleer de sensationele filmervaring kan optreden.

Doet film als sensatie-provocerend medium zowel beroep op aangeboren als aangeleerde vaardigheden? Verder onderzoek zal uitwijzen waar juist de lijn getrokken kan worden. Het lijkt er op dat het triggeren van een elementaire fysiologische respons schuilgaat in een van nature eigen mechanisme, terwijl het versterkend effect van filmische technieken pas kan optreden na zekere ervaring met het medium.

Voel uw spiegelneuronen vuren zonder weerga met volgende spannende kortfilms: een donker internetspelletje is wel erg accuraat en beslissingen op leven en dood zitten in de lift: kies maar eens de juiste knop. Gelukkig brengt muziek mensen ook bij elkaar, voor even toch.

Coverfoto © 'Dimensions of dialogue'