Artikel

De surrealistische wereld van Jan Švankmajer

Van 15 december tot 3 maart kan je in het EYE Filmmuseum in Amsterdam terecht voor een expositie over het leven & werk van Jan Svankmajer.
Artist in focus

Lees meer over

10.04.2010 Jeroen Van Rossem

“De wereld is onderverdeeld in twee ongelijke kampen: diegene die nog nooit van Jan Svankmajer hebben gehoord... en diegene die zijn werk wél kennen en daardoor in oog in oog hebben gestaan met een genie," schreef Anthony Lane in The New Yorker. Hoewel het een baldadige uitspraak van filmcriticus Anthony Lane betreft, onderstreept dit citaat wel de unieke positie die de Tsjechische regisseur Jan Svankmajer inneemt in de filmgeschiedenis. Zijn vreemde, vaak verontrustende en onbegrijpelijke films zijn immers moeilijk binnen een bepaalde traditie of genre te plaatsen.

Zij zijn echter wel zeer belangrijk en invloedrijk geweest, onder andere voor cineasten als Tim Burton, Terry Gilliam, de Quay broers en zelf David Lynch. Aan de basis van zijn oeuvre ligt een esthetiek die diep geworteld is in kunst, filosofie en Oost-Europese cinema. Svankmajer verklaarde zichzelf een militant surrealist en aanschouwde het zestiende-eeuwse Maniërisme, de kunststijl die volgde op de hoogrenaissance, als een belangrijke inspiratiebron voor de ontwikkeling van zijn stijl. Maar ook zijn achtergrond in het theater en zijn liefde voor het poppenspel vormde een belangrijke voedingsbodem voor zijn werk.

Na zijn studies aan de Praagse School voor Beeldende Kunsten, was hij al snel werkzaam in de theaterwereld en stichtte in 1960 het Theatre of Masks. Zijn interesse in film manifesteerde zich nadat hij kennismaakte met het medium bij zijn toetreding tot het multimedia theatergezelschap Laterna Magika Theatre in Praag. Na een bijdrage aan Emil Radok's kortfilm 'Doctor Faust', maakte hij in 1964 zelf zijn eerste kortfilm 'The Last Trick', over twee goochelaars die elkaar proberen te overtreffen met steeds vreemdere goocheltrucs.

 


'The Last Trick'

 

Deze kortfilm geeft reeds de sensibiliteit weer die Svankmajer vertoont voor de kracht van montage en symboliek, het gebruik van zwarte humor en een logica die is opgebouwd uit de ideeën van vrije associatie en dromen. Via deze elementen bouwt de cineast zijn surrealistisch universum op, waar wij als kijker met elke film een stukje meer van te zien krijgen. Dit is samengesteld uit antieke meubels en alledaagse voorwerpen, skeletten, verminkte en misvormde lichamen, etenswaren, poppen en kleipersonages die vaak groteske en macabere taferelen uitbeelden.

Naast het poppenspel toont Svankmajer ook een fascinatie voor het animeren van objecten via stop-motion, wat een van de meest kenmerkende visuele elementen van zijn oeuvre vormt. Zelf omschrijft hij het als objecten tot leven dwingen.

 


'Jabberwocky'

 

In 'A Game of Stones' (1965) zien we bijvoorbeeld hoe stenen verschillende patronen vormen waarbij zwart-wit contrasten uitgespeeld worden en in 'Picnic with Weissman' (1969) komen op een picknick de stoelen, een schaakbord, een platenspeler, ... tot leven. Muziek staat hierbij  steeds centraal, zodat het lijkt alsof de objecten dansen op de muziek. Deze stijl van animatie lijkt zijn vervolmaking te hebben met 'Jabberwocky' (1971), een kortfilm gebaseerd op het gedicht van Lewis Carrol. Hier zien we een speelkamer tot leven komen, maar naarmate de film vordert worden de speelse beelden steeds meer verontrustend.

Op enkele uitzonderingen na zoals 'Don Juan' (1969) bevatten Svankmajers kortfilms ook praktisch geen verhalende structuur. Ze bestaan uit vormelijke experimenten en spelen vooral in op de gevoelsbeleving van de kijker. Bovendien schuwt hij het niet om maatschappijkritiek in zijn films te verwerken. Zo maakte hij in 'The Garden' (1967), 'The Flat' (1968) en 'Leonardo’s Diary' (1972) allures naar het politieke klimaat in Tsjechië eind jaren zestig, hetzij op zeer abstracte wijze. Zijn films werden niet altijd even goed ontvangen en in 1972 kreeg hij van de toenmalige communistische Tsjechische overheid een verbod om te filmen.

 


'The Flat'

 

Zeven jaar later hervatte hij zijn werk met een aantal kortfilms gebaseerd op Gotische romans zoals 'The Castle of Otranto' (1977), 'The Fall of the House of Usher' (1980) and 'The Pit, The Pendulum and Hope' (1983). Tussendoor maakte hij 'Dimensions of Dialogue' (1982), die naast 'Jabberwocky' vaak gezien wordt als zijn beste kortfilm - en door Terry Gilliam zelfs uitgeroepen tot een van de beste animatiefilms ooit.

In deze kortfilm worden verschillende soorten communicatie op symbolische wijze uitgebeeld. Door de unieke stop-motion klei-animatie en de manier waarop de objecten met elkaar reageren, krijgt de film haast een poëtische dimensie. Vooral het samenspel tussen de mannelijke en vrouwelijke kleifiguur in het onderdeel 'Passionate discourse' is onvergetelijk.

 


'Dimensions of Dialogue'

 

'Dimensions of Dialogue' vormt een belangrijke aanloop naar zijn latere kortfilms, waarbij hij steeds meer met klei-animatie begint te werken. Na de val van het Communisme komt ook de politieke satire bij deze films steeds meer openlijk aan bod.

Zo brengt hij met 'The Death of Stalinism in Bohemia' (1991) een episode uit de Russische geschiedenis aan het licht die bepaalde autoriteiten misschien liever vergaten. Met 'Virile Games' (1988) geeft hij een kritische en groteske blik op het gewelddadige aspect van sportwedstrijden door het uitbeelden van een voetbalwedstrijd waarbij de spelers elkaar vermoorden om punten te scoren. In zijn laatste kortfilm 'Food' (1992) is hij dan weer kritisch voor de consumptiedrang van de mens, door de personages alles rondom hen en zichzelf te laten opeten.

Hoewel Svankmajer langzaamaan overgeschakeld is naar de langspeelfilm, vormen zijn kortfilms een belangrijke basis om inzicht te krijgen in  ‘wondere’ wereld van deze unieke cineast. Wie bereid is zich onder te dompelen in dit nachtmerrieachtig en surrealistisch universum, staat alvast een onvergetelijke ervaring te wachten.

De tentoonstelling 'Jan Svankmajer - The Alchemical Wedding' is in het EYE Filmmuseum van Amsterdam te zien van 15 december 2018 tot 3 maart 2019. Meer info vind je hier.

Coverfoto © 'Surviving Life' (Jan Svankmajer)